Abstrakt

Arterial hipertenziya (AH) qlobal miqyasda ürək-damar xəstəliklərinin əsas və müstəqil risk amillərindən biridir və real klinik təcrübədə arterial təzyiqin (AT) tövsiyə olunan hədəf göstəricilərinə nail olunma hələ də optimal səviyyədə deyil. Bu baxımdan, tək-həb kombinasiyaları (THK) müalicəyə riayətkarlığın artırılması və AT nəzarətinin yaxşılaşdırılması üçün perspektivli yanaşma hesab olunur. Məqsəd: Azərbaycanda real klinik təcrübədə essensial AH və/və ya hiperlipidemiya olan xəstələrdə valsartan/amlodipin/hidroxlortiazid tək-həb kombinasiyasının (Co-Vamloset) effektivliyini, təhlükəsizliyini və müalicəyə riayətkarlığı qiymətləndirmək. Material və metodlar: KARAT tədqiqatı Azərbaycanda aparılmış prospektiv, çoxmərkəzli, qeyri-intervensional müşahidə tədqiqatıdır (04.2023–10.2023). Tədqiqata Bakı şəhərində yerləşən 26 mərkəzdən yaşı 18–80 olan ümumilikdə 471 pasiyent daxil edilmişdir. Xəstələr 2 ay izlənilmiş və həkim qəbulunda 3 vizit (başlanğıc, 1 ay və 2 ay sonra) həyata keçirilmişdir. Əsas son nöqtə 2018 ESC/ESH tövsiyələrinə əsasən hədəf AT səviyyəsinə (<140/90 mm c.s.; optimal <130/80 mm c.s.) çatma payı olmuşdur. İkincili son nöqtələrə SAT/DAT göstəricilərinin vizitlər üzrə dəyişməsi, müalicəyə riayətkarlıq, müalicə rejiminin dəyişdirilməsi və arzuolunmaz hadisələrin (AH) tezliyi daxil edilmişdir. Alınmış nəticələr: 2-ci vizitdə xəstələrin 60%-i <140/90 mm c.s. hədəfinə çatmış, 3-cü vizitdə bu göstərici 90,8%-ə yüksəlmişdir. Daha sərt hədəfə (≤130/80 mm c.s.) çatma 2-ci vizitdə 33,5%, 3-cü vizitdə 61,2% təşkil etmişdir. SAT və DAT göstəriciləri izləmə müddətində ardıcıl azalmışdır: SAT vizitlər üzrə 168,3±19,0-dan 138,2±14,4 və 127,3±10,2 mm c.s.-ə, DAT isə 97,7±11,5-dən 86,7±12,8 və 81,2±10,3 mm c.s.-na enmişdir (bütün müqayisələr üçün p<0,001; Wilcoxon signed-rank). 3-cü vizitdə xəstələrin 67,9%-i preparatı hər gün qəbul etdiyini bildirmişdir. Təhlükəsizlik baxımından AH-lər 29 pasiyentdə müşahidə olunmuş, ən çox ağız quruluğu (2,5%) və topuqda şişkinlik (1,1%) qeydə alınmışdır. Nəticə: KARAT tədqiqatının nəticələri göstərir ki, Co-Vamloset üçlü THK gündəlik klinik təcrübədə qısa müddətli izləmə fonunda AT nəzarətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır, hədəf göstəricilərə çatmanı artırır və qənaətbəxş təhlükəsizlik profili nümayiş etdirir.

Əsas mətn

Giriş
Arterial hipertenziya (AH) qlobal miqyasda mühüm ictimai-səhiyyə problemidir və ürək-damar xəstəlikləri (ÜDX), insult, habelə xroniki böyrək xəstəliyinin (XBX) aparıcı, dəyişdirilə bilən risk faktorlarından biri kimi qiymətləndirilir [1]. Arterial təzyiqin (AT) effektiv nəzarətinin klinik faydasını təsdiqləyən geniş sübut bazasına və beynəlxalq tövsiyələrə baxmayaraq, gündəlik klinik təcrübədə AH-nın idarə olunması hələ də qənaətbəxş səviyyədə deyil: xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi tövsiyə olunan hədəf AT göstəricilərinə nail olmur [2]. Bu vəziyyət AH-nın ağırlaşmaların və səhiyyə xərclərinin artmasına, uzunmüddətli proqnozun pisləşməsinə səbəb olur.

Hazırki dövrdə AH-nın idarə olunmasının əsas istiqamətlərindən biri kombinasiya terapiyasının xəstəliyin daha erkən mərhələlərdə tətbiq olunmasıdır. Antihipertenziv dərmanların kombinə olunmuş şəkildə istifadəsi, xüsusilə də dərmanların ayrı-ayrı həblər (multi-pill) şəklində qəbulu ilə müqayisədə tək-həb kombinasiyaları (THK, single-pill combinations) formasında tətbiqi, müalicəyə riayətkarlığı artırır və AT nəzarətini yaxşılaşdırır [3–5]. THK, müalicə rejimini sadələşdirən, xəstə yönümlü yanaşma kimi ön plana çıxmışdır: qəbul tezliyinin azalması və dərman yükünün optimallaşdırılması müalicəyə riayətkarlığın yüksəlməsi ilə nəticələnir və bu da real klinik təcrübədə hədəf AT səviyyələrinə çatma göstəricilərinin artmasına səbəb olur [3–5]. 

Bu faktlar Avropa Kardiologiya Cəmiyyəti/Avropa Hipertoniya Cəmiyyəti (ESC/ESH), eləcə də Beynəlxalq Hipertoniya Cəmiyyətinin müasir Tövsiyələrində yer alan THK yanaşmasının gündəlik klinik təcrübədə daha geniş tətbiqinin zəruriliyini vurğulayır [2,6,7]. Sistematik icmallar və meta-analizlər də təsdiq edir ki, müxtəlif pasient populyasiyalarında və səhiyyə sistemlərində THK müalicəyə riayətkarlığın yaxşılaşması və hədəf AT göstəricilərinə çatma baxımından sərbəst kombinasiyalarla müqayisədə ardıcıl şəkildə üstün nəticələr nümayiş etdirir [8,9]. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) son Tövsiyələrində də THK-nin, AH-in idarə olunmasında strateji əhəmiyyət daşıması, xüsusilə resursların məhdud olduğu sistemlərdə müalicənin davamlılığı və əlçatanlığı baxımından vacib olması qeyd olunur [10,11].

Valsartan/amlodipin/hidroxlortiazid (Val/Aml/HCT) sabit dozaya malik üçlü THK-si essensial AH-nin müalicəsində geniş istifadə olunur [12]. Bu üçlü kombinasiya fərqli patofizioloji mexanizmlərə sinergetik təsir göstərərək AT-ə daha güclü nəzarəti təmin edir; bununla yanaşı dərman qəbuluna riayətkarlığın artmasına şərait yaradır və ÜDX riskinin azalmasına potensial töhfə verir. Azərbaycan ÜDX yükünün yüksək olduğu regionlardan birinə daxildir və ÜDX ölkədə ölüm və əlilliyin aparıcı səbəbləri sırasında mühüm yer tutur. Əhali arasında AH-nın və digər ürək-damar risk amillərinin (piylənmə, dislipidemiya, şəkərli diabet, türünçəkmə və oturaq həyat tərzi) tez-tez rast gəlinməsi, həmçinin AT-nin hədəf səviyyəsinə nail olmamaq ÜDX ilə əlaqəli ağırlaşmaların riskini artırır. Mövcud real klinik təcrübədə, xüsusilə ambulator xidmət səviyyəsində, AH-nın vaxtında aşkarlanması, risk stratifikasiyası və müalicənin optimallaşdırılması üzrə boşluqlar qalmaqdadır. Beləki, Bakının müxtəlif klinik mərkəzlərinin cəlb olunduğu SURF CHD II tədqiqatı ikincili profilaktika çərçivəsində Avropa Kardioloji Cəmiyyətinin (ESC) tövsiyələrinə riayət səviyyəsinin, o cümlədən AT-ə nəzarət göstəricilərinin qənaətbəxş olmadığını nümayiş etdirmişdir [13]. Bu məlumatlar ölkə miqyasında risk amillərinin idarə olunmasının gücləndirilməsinin və effektiv, sadələşdirilmiş antihipertenziv müalicə strategiyasının real təcrübədə tətbiqinin xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərir.

Bu kontekstdə Azərbaycanda tək-həb üçlü antihipertenziv kombinasiyaların real klinik təcrübədə effektivliyi, təhlükəsizliyi və müalicəyə riayətkarlığın təsiri barədə yerli sübutların məhdudluğu KARAT tədqiqatının aparılmasını zəruri etmişdir. Prospektiv, qeyri-intervension KARAT tədqiqatının məqsədi Azərbaycanda real klinik təcrübədə hiperlipidemiya və/və ya essensial AH-ya malik xəstələrdə valsartan/amlodipin/hidroxlortiazid (Co-Vamloset) THK effektivliyini, təhlükəsizliyini və müalicəyə riayətkarlığı qiymətləndirmək olmuşdur.

Tədqiqatın məqsədi
Prospektiv, çoxmərkəzli, qeyri-intervension, real təcrübəyə əsaslanan (real-world) müşahidə xarakterli KARAT tədqiqatı Azərbaycanda “Hiperlipidemiya və/və ya essensial arterial hipertenziyalı xəstələrdə amlodipin/valsartan/hiroxlorotiazid (Co-Vamloset) və/və ya rosuvasatin/ezetimib (Co-Roxera) THK-nın effektivliyi və təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsi” mövzusunda aparılmış və 26 kardioloqu əhatə etmişdir. Tədqiqata ümumilikdə 600 xəstə daxil edilmiş, onlardan 471 nəfər (78,5%) statistik analizə cəlb edilmişdir. Tədqiqatdan 129 xəstə (21,5%) izləmə müddətində çıxarılmışdır; bu hallar həm tədqiqatçıların, həm də pasiyentlərin qərarı ilə baş vermişdir. 

Tədqiqatın məqsədlərindən biri essensial AH olan xəstələrdə valsartan/amlodipin/hidroxlortiazid sabit dozalı THK-nın (Co-Vamloset) AT-ə nəzarət baxımından effektivliyini, müalicənin təhlükəsizliyini və pasientlərin müalicəyə riayətkarlığının səviyyəsini qiymətləndirmək olmuşdur. Tədqiqat gündəlik klinik təcrübədə ambulator və stasionar səhiyyə müəssisələrində AH-nın idarə olunmasını əks etdirməklə, əldə olunan nəticələrin səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir.

Product Characteristics - Məhsulun Qısa Xüsusiyyətlərinə (dərman preparatının rəsmi elmi-tənzimləyici sənədi və preparatın istifadəsi üçün əsas məlumat mənbəyi)) və standart klinik təcrübəyə uyğun olaraq tədqiqatçı həkim tərəfindən verilmişdir.

KARAT tədqiqatı təsdiq edilmiş protokola, yerli klinik praktik tövsiyələrə, müvafiq milli normativ tələblərə, habelə Helsinki Bəyannaməsi və etik standartlara uyğun olaraq aparılmışdır. Xəstələrin tədqiqata cəlb olunmasına yerli Etika Komitəsinin təsdiqindən sonra başlanmışdır. İştirak könüllü olmuş və məlumatların toplanmasına başlamazdan əvvəl bütün xəstələrdən yazılı məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır. Şəkil 1 və Şəkil 2 -də KARAT tədqiqatının dizaynı göstərilmişdir.

Tədqiqat çərçivəsində heç bir eksperimental müdaxilə aparılmamış, müalicə strategiyası tədqiqat protokolu ilə əvvəlcədən standartlaşdırılmamışdır. Pasiyentlərin idarə olunması gündəlik klinik təcrübəyə uyğun həyata keçirilmiş və Co-Vamloset preparatı yalnız təsdiq olunmuş Məhsulun Qısa Xüsusiyyətlərinə (SmPC) uyğun şəkildə təyin edilmişdir.

Tədqiqata antihipertenziv və antilipidemik müalicəyə ehtiyacı olan, yaşı 18–80 arasında dəyişən, Bakı şəhərində yerləşən 26 tədqiqat mərkəzindən ümumilikdə 471 pasiyent daxil edilmişdir. Digər klinik tədqiqatlarda iştirak edən şəxslər, öyrənilən preparatlara əks-göstərişi olan xəstələr, hamilə və ya laktasiya dövründə olan qadınlar tədqiqatdan istisna edilmişdir. Cari məqalədə təqdim olunan məlumatar AH-sı olan xəstələr qrupunu əhatə etmişdir.

Tədqiqat 2023-cü ilin aprel–oktyabr aylarında (04.2023–10.2023) aparılmış və 2 aylıq izləmə müddəti ilə həkim qəbulunda  üç vizitdən ibarət olmuşdur:
Vizit 1 (başlanğıc): qeydiyyat, demoqrafik və klinik başlanğıc göstəricilərin toplanması, o cümlədən AT profilinin qiymətləndirilməsi.
Vizit 2 (1 ay): AT-nin təkrar qiymətləndirilməsi, müalicəyə riayətkarlığın səviyyəsinin dəyərləndirilməsi, dözümlülüyün (arzuolunmaz hallar [AE] üzrə hesabatlara əsasən) qiymətləndirilməsi və dərman müalicəsində mümkün dəyişikliklərin qeydiyyatı.
Vizit 3 (2 ay): AT-nin yekun qiymətləndirilməsi, müalicəyə riayətkarlığın və dözümlülüyün təhlili, həmçinin müalicə rejimində baş verən hər hansı dəyişikliklərin qeydə alınması.

Əsas son nöqtələr
Tədqiqatın əsas son nöqtəsi 2018 ESC/ESH AH üzrə Tövsiyələrinə uyğun olaraq hədəf AT səviyyələrinə çatan xəstələrin payının qiymətləndirilməsi olmuşdur. Hədəf AT göstəriciləri aşağıdakı kimi müəyyən edilmişdir:
•    Ümumi hədəf AT: <140/90 mm c.s.;
•    Optimal hədəf AT (dözümlülük olduqda): <130/80 mm c.s.

İkinci dərəcəli son nöqtələr
İkinci dərəcəli son nöqtələr çərçivəsində aşağıdakı analizlər aparılmışdır: 
AT dinamikası:  xəstələrdə sistolik arterial təzyiq (SAT) və diastolik arterial təzyiq (DAT) üzrə orta mütləq fərqlərin 1-ci və 2-ci, 2-ci və 3-cü, habelə 1-ci və 3-cü məlumat toplanmaları arasında müqayisəli təhlili. Dözümlülük (tolerability): hər bir məlumat toplanması zamanı Co-Vamloset preparatının dözümlülüyünün qiymətləndirilməsi (AE barədə hesabatlar əsasında). Terapiyada dəyişikliklərin səbəbləri: 1-ci, 2-ci və 3-cü məlumat toplanmaları zamanı əvvəlki müalicədən Co-Vamloset-ə keçid və/və ya antihipertenziv müalicə rejimində dəyişiklik edilmə səbəblərinin müəyyənləşdirilməsi. Müalicəyə riayətkarlıq (adherence): bütün xəstələrdə 2-ci və 3-cü məlumat toplanmaları zamanı antihipertenziv müalicəyə riayətkarlıq göstəricilərinin qiymətləndirilməsi. Optimal AT-ə çatma: 2-ci və 3-cü məlumat toplanmaları zamanı optimal AT* səviyyəsinə çatan xəstələrin payının ayrıca qiymətləndirilməsi. Təhlükəsizliklə birlikdə hədəfə çatma - AE müşahidə olunmadan hədəf AT* səviyyəsinə çatan xəstələrin payının qiymətləndirilməsi.

Material və metodlar
KARAT tədqiqatına Bakı şəhərində yerləşən 26 tədqiqat mərkəzindən antihipertenziv və antilipidemik müalicəyə ehtiyacı olan, 18–80 yaş aralığında ümumilikdə 471 xəstə daxil edilmişdir. Digər klinik tədqiqatlarda iştirak edən şəxslər, öyrənilən preparatlara əks-göstərişi olan xəstələr, hamilə və ya laktasiya dövründə olan qadınlar tədqiqatdan kənar edilmişdir. Bu məqalədə təqdim olunan əlavə analizlər yalnız AH olan xəstələrin, eləcə də yanaşı AH və HLPD olan xəstələrin məlumatlarını əhatə edir. Tədqiqata cəlb olunanların orta yaşı 59,2±9,8 il, bunlardan 240-ı kişi (51%), 231-i isə qadın (49%) olmuşdur. Tədqiqata daxil edilən şəxslər ciddi koqnitiv pozuntuları olmayan və müntəzəm olaraq həkim müayinəsinə gələ bilən pasiyentlər olmuşlar. Tədqiqat 2023-cü ilin aprel–oktyabr aylarında (04.2023–10.2023) aparılmış və  həkim qəbulunda 3 vizitdən ibarət olmuşdur. AT 1-ci və 2-ci məlumat toplanması zamanı 463 xəstədə (98,3%), 3-cü məlumat toplanması zamanı isə 459 xəstədə (97,5%) qeydə alınmışdır. Cədvəl 1-də Xəstənin Qeydiyyat Formasında (XQF) tibbi anamnezə əsasən qeydiyyata alınmış yanaşı xəstəliklər və digər diaqnozlar üzrə xəstələrin sayı təqdim edilmişdir. Anamnezin qiymətləndirilməsi zamanı bir xəstəyə eyni zamanda bir neçə diaqnozun aid edilməsi mümkün olduğuna görə, cədvəldə göstərilən göstəricilərin cəmi ümumi pasiyent sayını üstələyə bilər. XQF məlumatlarına əsasən tədqiqata daxil edilmiş 471 pasiyentin tibbi anamnezi və yanaşı xəstəlikləri təqdim olunmuşdur. Pasiyentlərin böyük əksəriyyətində AH qeydə alınmışdır (N=439; 93,2%). HLPD göstəricisi də yüksək olmuşdur (N=366; 77,7%). Risk amilləri arasında piylənmə (N=147; 31,2%), şəkərli diabet (N=134; 28,5%) və tütünçəkmə (N=116; 24,6%) daha çox rast gəlinmişdir. Xəstələrin 14,0%-də erkən ÜDX üzrə ailə anamnezi mövcud olmuşdur (N=66). Klinik ÜDX baxımından stenokardiya 138 pasiyentdə (29,3%) qeydə alınmış, miokard infarktı anamnezi 50 xəstədə (10,6%) olmuşdur. Revaskulyarizasiya anamnezi (PKM və/və ya AKŞ) 54 pasiyentdə (11,5%) müşahidə edilmişdir. Ürək çatışmazlığı 37 nəfərdə (7,9%), qulaqcıq fibrillyasiyası isə 26 nəfərdə (5,5%) qeydə alınmışdır. Aterotrombotik hadisələr və damar patologiyaları arasında periferik arteriya xəstəliyi 44 nəfərdə (9,3%), tranzitor işemik həmlə 23 nəfərdə (4,9%) və insult 11 nəfərdə (2,3%) qeyd edilmişdir. Xroniki böyrək xəstəliyi olanlar azlıq təşkil etmişdir (N=15; 3,2%). Digər yanaşı diaqnozlar 24 xəstədə (5,1%) müşahidə edilmişdir. Xəstələrin tədqiqata cəlb olunmasına yerli Etik Komitənin təsdiqi alındıqdan sonra başlanmışdır. Tədqiqatda iştirak könüllü olmuş və məlumatların toplanmasına başlamazdan əvvəl bütün iştirakçılardan yazılı məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Statistik metodlar
Kateqorik dəyişənlər üzrə nəticələr tezlik (n) və faiz (%) formasında təqdim edilmişdir. Davamlı dəyişənlər üçün təsviri statistika hesablanmış və nəticələr müşahidələrin sayı (n), orta qiymət±standart sapma, median, minimum və maksimum göstəricilər kimi ifadə olunmuşdur.

Alınmış nəticələr
Antihipertenziv müalicə alan xəstələr 2 ay müddətində izlənmişdir. Pasiyentlər tədqiqata 2023-cü ilin may–iyun aylarında cəlb edilmiş və hər 30 gündən bir təkrar müayinədən keçirilmişdir. Tədqiqat müddətində məlumatların toplanması üç yerində vizit (on-site visit) zamanı aparılmışdır. İzləmə vizitləri çərçivəsində Co-Vamloset preparatının dözümlülüyü qiymətləndirilmiş, dərman vasitəsinin və/və ya müalicə rejiminin dəyişdirilmə səbəbləri qeydə alınmışdır. Həmçinin antihipertenziv müalicəyə riayətkarlıq, AE tezliyi və hədəf AT səviyyələrinə çatma göstəriciləri təhlil edilmişdir. Analizə daxil edilmiş 471 xəstədən 240-ı kişi (51%), 231-i qadın (49%) olmuşdur. Xəstələrin orta yaşı 59,2±9,8 il təşkil etmişdir. Məlumatların toplanması üç mərhələdə aparılmışdır. Birinci (bazal) vizit zamanı demoqrafik göstəricilər və tibbi anamnez qeydə alınmışdır. İkinci vizit 1 ay sonra həyata keçirilmiş və cari AT-in qiymətləndirilməsi, müalicəyə riayətkarlıq, preparatın dözümlülüyü (AE qeydi əsasında), həmçinin müalicə rejimində mümkün dəyişikliklərin qeydiyyatını əhatə etmişdir. Üçüncü vizit 2 ay sonra aparılmış və cari AT göstəricilərinin, lipid göstəricilərinin qiymətləndirilməsi, müalicəyə riayətkarlıq və dözümlülüyün yenidən təhlili ilə tamamlanmışdır.
Müalicənin dözümlülüyü bazal vizitdən izləmə vizitlərinə qədər AE və ciddi AE əsasında qiymətləndirilmişdir.  XQF məlumatlarına əsasən yanaşı AH və HLPD 72 iştirakçıda (15,3%) qeydə alınmışdır. Yalnız AH 439 xəstədə (93,2%) olmuşdur. İlk vizitdən əvvəl ümumilikdə 205 xəstə antihipertenziv müalicə qəbul etmişdir. Bu qrupda antihipertenziv terapiyanın strukturu aşağıdakı kimi olmuşdur: 53,7% xəstə monoterapiya, 34,1% iki komponentli müalicə, 9,3% üç dərmanlı kombinə terapiya, 2,9% isə dörd və daha çox dərmandan ibarət kombinasiya qəbul etmişdir. Cədvəl 2-də birinci məlumat toplanması mərhələsində AT ölçülən xəstələrin və nəzarətsiz AH olan xəstələrin ümumi sayı göstərilmişdir. AT 463 xəstədə ölçülmüşdür. Bu xəstələrin əksəriyyətində AT göstəriciləri nəzarətdə olmamışdır və nəzarətsiz AH (AT ≥140/90 mm c.s.) 398 pasiyentdə (86,0%) qeydə alınmışdır. Ölçmə aparılan xəstələr arasında 439 nəfərin anamnezində AH mövcud olmuş, əlavə olaraq 24 yüksək və çox yüksək ÜD riski olan pasiyentdə AT yüksəlməsi aşkarlanmışdır. Anamnezində AH olan xəstələr arasında (n=439) nəzarətsiz AH yayılması 90,7% təşkil etmişdir (n=398).
Cədvəl 3-də başlanğıc vizitdən əvvəl antihipertenziv terapiyanın strukturu (n=205), Cədvəl 4-də isə birinci məlumat toplanması zamanı əvvəlki antihipertenziv müalicənin dəyişdirilmə səbəbləri təhlil edilmişdir (n=205). Ən çox rast gəlinən səbəb dozanın artırılmasının tələb olunması olmuşdur (n=112; 54,6%). İkinci əsas səbəb uyğunsuz dozalanma rejimi və/və ya preparat seçimi ilə əlaqədar olmuşdur (n=52; 25,4%). Daha az hallarda müalicənin sadələşdirilməsi (n=21; 10,2%) və dərmanın qiymətinin uyğun olmaması (n=18; 8,8%) qeydə alınmışdır. Əks-göstərişlər səbəbilə müalicə dəyişikliyi 9 xəstədə (4,4%) müşahidə edilmişdir. Bir pasiyentdə birdən çox səbəb qeyd oluna bildiyindən faizlərin cəmi 100%-dən artıq ola bilər.

AT səviyyəsinə nəzarət olunmayan pasiyentlərdə və müalicə rejiminin modifikasiyasına ehtiyac yarandığı hallarda Co-Vamloset preparatı klinik təcrübəyə uyğun olaraq iki dozada təyin edilmişdir. Müalicə dəyişikliklərinin səbəbləri təhlil edilərkən bir pasiyentdə bir neçə səbəbin eyni zamanda qeyd edilə bilməsi nəzərə alınmışdır.
Cədvəl 6-da 3-cü məlumat toplanması zamanı bütün xəstələrdə Co-Vamloset ilə antihipertenziv müalicəyə riayətkarlığın qiymətləndirilməsi (N=417) göstərilmişdir. 3-cü məlumat toplanması zamanı pasiyentlərin böyük əksəriyyəti Co-Vamloset preparatını hər gün qəbul etmişdir (67,9%). Unutma halları əsasən nadir xarakter daşımışdır: pasiyentlərin 24,2%-i dərmanı həftədə 1 dəfədən az, 6,7%-i həftədə 1–2 dəfə unutmuş, yalnız 1,2% pasiyent isə həftədə 2 dəfədən çox dərman qəbulunu buraxmışdır. Cədvəl 7-də müalicə fonunda optimal AT səviyyəsinə (AT ≤130/80 mm c.s.) çatan xəstələrin dinamikası göstərilmişdir. Optimal AT səviyyəsinə çatan xəstələrin payı müalicə müddətində ardıcıl şəkildə artmışdır: 1-ci məlumat toplanması zamanı 3,9% (n=18), 2-ci mərhələdə 26,1% (n=121) və 3-cü mərhələdə isə 46,4% (n=213) təşkil etmişdir. Bu dinamika Co-Vamloset ilə müalicə fonunda AT-ə daha ciddi nəzarət səviyyəsinə zamanla daha çox pasiyentdə nail olunduğunu göstərir. 2-ci və 3-cü məlumat toplanması mərhələlərində AT <140/90 mm c.s. olan xəstələrin payı, eləcə də 2023-cü il Avropa Hipertenziya Cəmiyyəti (ESH) əsasən hədəf AT-ə (SAT/DAT <140/80 mm c.s. və yaxşı tolerə edilərsə 130/80 mm c.s.) çatan pasiyentlərin payı qiymətləndirilmişdir (4). 2018 ESC/ESH AH-nın idarə olunması üzrə Tövsiyələrinə uyğun olaraq hədəf AT səviyyəsinə (≤140/90 mm c.s.) çatan xəstələrin payı 2-ci məlumat toplanması zamanı 60,0%, 3-cü məlumat toplanması zamanı isə 90,8% təşkil etmişdir. Bununla yanaşı, daha sərt hədəf kimi qəbul edilən <140/80 mm c.s. səviyyəsinə çatan xəstələrin payı 2-ci məlumat toplanması zamanı 33,5%, 3-cü məlumat toplanması zamanı isə 61,2% olmuşdur. Cədvəl 8-də bütün xəstələr üzrə ümumi AE başvermə tezliyi (N=463) göstərilmişdir. Tədqiqat müddətində bütün xəstələr üzrə təhlükəsizlik qiymətləndirildikdə AE ümumilikdə 29 pasiyentdə qeydə alınmışdır. Ən çox rast gəlinən AE ağız quruluğu olmuşdur (2,5%), ardınca topuqda şişkinlik (1,1%) gəlir. Digər AE (öskürək, qəbizlik, başgicəllənmə və baş ağrısı) aşağı tezliklə müşahidə edilmişdir (≤0,6%). Cədvəl 9-da SAT/DAT göstəricilərinin vizitlər arası müqayisəsi (paired analiz), şəkil 3-də isə SAT/DAT göstəricilərinin paylanması göstərilmişdir. SAT və DAT göstəricilərində izləmə müddətində ardıcıl və statistik əhəmiyyətli azalma müşahidə olunmuşdur. SAT Vizit 1-də 168,3±19,0 mm c.s. ikən Vizit 2-də 138,2±14,4 mm c.s., Vizit 3-də isə 127,3±10,2 mm c.s. enmişdir (Vizit 1 və Vizit 2: p<0,001; Vizit 2 və Vizit 3: p<0,001; Vizit 1 və Vizit 3: p<0,001). DAT göstəricisi də oxşar dinamika nümayiş etdirmiş və Vizit 1-də 97,7±11,5 mm c.s.-dan Vizit 2-də 86,7±12,8 mm c. s.-na, Vizit 3-də isə 81,2±10,3 mm c.s.-na düşmüşdür (bütün müqayisələr üçün p<0,001; Wilcoxon signed-rank testi).

MÜZAKİRƏ 
Cari prospektiv, qeyri-intervensional KARAT tədqiqatı gündəlik klinik təcrübədə essensial AH olan xəstələrdə valsartan/amlodipin/hidroxlortiazid THK (Co-Vamloset) effektivliyi, təhlükəsizliyi və müalicəyə riayətkarlıq göstəricilərini real həyat şəraitində qiymətləndirmişdir. Tədqiqat nəticələri göstərmişdir ki, aylıq təqib vizitləri çərçivəsində aparılan intensiv nəzarət və sabit doza üçlü kombinasiyanın istifadəsi qısa müddətdə AT nəzarətinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına gətirib çıxarmışdır. 2018 ESC/ESH tövsiyələrinə əsasən hədəf AT səviyyəsinə (AT<140/90 mm c.s.) çatan xəstələrin payı 2-ci məlumat toplanması mərhələsində 60%, 3-cü mərhələdə isə 90,8% olmuşdur. Daha sərt hədəf göstərici kimi AT ≤130/80 mm c.s. səviyyəsinə çatma isə 2-ci vizitdə 33,5%, 3-cü vizitdə 61,2% təşkil etmişdir. Bu dinamika real klinik təcrübədə üçlü sabit kombinasiyanın təkcə standart hədəfə deyil, həmçinin daha optimal AT nəzarətinə nail olmaqda effektiv strategiya olduğunu göstərir. Doza seçimi və müalicə rejiminin dəyişdirilməsi. Tədqiqat boyunca əvvəlki müalicədən Co-Vamloset-ə keçid və müalicə rejiminin dəyişdirilmə səbəbləri ayrıca təhlil edilmişdir. Başlanğıc vizitdən əvvəl 205 xəstə antihipertenziv müalicə alırdı və müalicə strukturu əsasən monoterapiya (53,7%) və 2 dərmanlı kombinasiyadan (34,1%) ibarət olmuşdur; 3 və daha çox dərman kombinasiyası qəbul edənlərin payı nisbətən az olmuşdur (3 dərman – 9,3%; 4–5 dərman – 2,9%). Bu göstəricilər tədqiqat populyasiyasında müalicənin intensivləşdirilməsinə ehtiyacın aktual olduğunu göstərir. Tədqiqat populyasiyasında preparatın dözümlülüyü ümumilikdə qənaətbəxş olmuşdur. Xəstələrin yalnız az hissəsində preperatın əlavə təsirləri qeyd olunmuş, onların əksəriyyəti yüngül və keçici xarakter daşımışdır. Pasiyentlərin böyük əksəriyyətində əlavə təsirlər fonunda xüsusi müdaxiləyə ehtiyac olmamışdır. Bununla belə, az sayda pasiyentdə simptomatik müalicə və ya doza azaldılması kimi taktiki dəyişikliklər tətbiq olunmuşdur. Müalicəyə riayətkarlıq göstəriciləri real klinik təcrübədə THK üstünlüklərini əks etdirmişdir. 2-ci vizitdə xəstələrin 69,2%-i preparatı hər gün qəbul etdiyini bildirmiş, unutma halları əksərən nadir xarakter daşımışdır. 3-cü məlumat toplanması mərhələsində isə preparatı hər gün qəbul edənlərin payı 67,9% olmuşdur və pasiyentlərin 24,2%-i dərmanı həftədə bir dəfədən az unutduğunu bildirmişdir. Bu göstəricilər THK-nın pasiyent davranışı və müalicəyə riayətkarlıq baxımından praktik üstünlüklərini təsdiqləyir. Ədəbiyyatda sabit doza üçlü kombinasiyalarının AT nəzarətini yaxşılaşdırdığı göstərilmişdir. ABŞ real-world tədqiqatında valsartan/amlodipin/hidroxlortiazid tək-həb kombinasiyası qəbul edən xəstələrdə AT nəzarətinə nailolma ehtimalı azad kombinasiyalar ilə müqayisədə daha yüksək olmuş, SAT dəyişkənliyinin azalması müşahidə edilmişdir (1). Pakistan kohortunda ağır hipertenziyası olan xəstələrdə üçlü THK ilə SAT/diastolik AT-də nəzərəçarpacaq azalma və hədəf AT-yə çatma göstəricilərinin yaxşılaşması qeyd edilmişdir (2).

VICTORY II tədqiqatı da amlodipin/valsartan əsaslı THK-lərin müxtəlif AT ölçmə metodları üzrə (ofis, ev, 24-saatlıq monitorinq) hədəf səviyyələrə çatmada effektivliyini göstərmişdir (3). Bu nəticələr “terapiya inersiyası”nın aradan qaldırılmasında THK strategiyasının rolunu vurğulayır. 2023-cü Avropa Hipertenziya Cəmiyyəti (ESH) tövsiyələri də bir çox xəstədə, xüsusilə 2–3-cü dərəcəli hipertenziyada, başlanğıcdan ikili və ya üçlü tək-həb kombinasiyaların seçilməsini tövsiyə edir (4). 2024-cü il ÜST tövsiyələri isə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə THK-lərin əlçatanlıq, davamlılıq və sistem səviyyəsində effektivlik baxımından xüsusi əhəmiyyətini qeyd edir (5). Azərbaycan ÜDX baxımından yüksək riskli regionlara daxildir. Yerli tədqiqatlar, o cümlədən SURF CHD II araşdırması, ikincili profilaktika çərçivəsində risk amillərinin, xüsusilə arterial təzyiqin nəzarət səviyyəsinin optimal olmadığını göstərmişdir (13). Bu kontekstdə KARAT tədqiqatının nəticələri Azərbaycanda AH-ın idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi üçün real təcrübəyə əsaslanan mühüm məlumatlar təqdim edir.

Nəticə 
KARAT tədqiqatının nəticələri göstərir ki, Co-Vamloset tək-həb üçlü kombinasiyası gündəlik klinik təcrübədə qısa müddətli izləmə fonunda arterial təzyiq nəzarətinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına imkan verir və hədəf göstəricilərə çatma tezliyini artırır. Aylıq vizitlər vasitəsilə yaxından nəzarət və müalicənin sadələşdirilməsi pasiyentlərin müalicəyə riayətkarlığın yüksəldilməsində mühüm rol oynaya bilər. Bu yanaşma yüksək ÜDX riskli populyasiyalarda risk faktorlarının daha effektiv idarə olunması baxımından praktiki əhəmiyyət kəsb edir.

Şəkillər

• Şəkilə baxış
• Şəkillər səhifəsi

Açar sözlər

• arterial hipertenziya
• tək-həb kombinasiyası
• valsartan
• amlodipin
• hidroxlortiazid
• arterial təzyiqə nəzarət
• real klinik təcrübə
• Azərbaycan

İstinadlar

Məqalə barədə təfərrüatlar:

Nəşr tarixçəsi

Dərc edilib: 28.Jun.2025

DOI: https://doi.org/10.28942/acj.v27i1y2025.137

Müəllif hüququ

© 2013-2025. Azərbaycan Kardiologiya Cəmiyyətinin rəsmi nəşri. Jurnal "Uptodate in Medicine" tibb nəşriyyatı tərəfindən dərc olunur. Bütün hüquqlar qorunur.

Əlaqəli məqalələr

COVID-19-dan sağalmış xəstələrdə koronar arteriyaların stentləşdirilməsindən sonra mədəcik strain-inin erkən qiymətləndirilməsi miokardın mənfi remodelləşməsini proqnozlaşdırır

Baxılıb: 11